Votre navigateur n'accepte pas le Javascript.La navigation sur ce site risque de ne pas fonctionner correctement.

292. Inversez la matrice de Hilbert d’ordre 4

L’utilisation des blocs matriciels va vous permettre d’inverser cette matrice.

La méthode explicitée dans le contenu rédigé dans l'article 291 va être reconduite.

Pour rappel, la matrice de Hilbert d’ordre $3$ est définie par :

H_3 = \begin{pmatrix}
1 & \frac{1}{2} & \frac{1}{3}\\
\frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}\\
\frac{1}{3} & \frac{1}{4} & \frac{1}{5}
\end{pmatrix}.

La matrice $H_3$ est inversible et son inverse est égale à :

H_3^{-1} = \begin{pmatrix}
9 & -36 & 30\\
-36 & 192 & -180\\
30 & -180 & 180
\end{pmatrix}.

Ecrivez la matrice de Hilbert d’ordre $4$

Par définition, la matrice de Hilbert d’ordre $4$ est définie par :

H_4 = \begin{pmatrix}
1 & \frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}\\
\frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}& \frac{1}{5}\\
\frac{1}{3} & \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}\\
 \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}& \frac{1}{7}
\end{pmatrix}.

Vous constatez que celle-ci fait apparaître la matrice $H_3$ dans une écriture par blocs puisque :

H_4 =
\begin{pmatrix}

\begin{array}{ccc|c}
1 & \frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}\\
\frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}& \frac{1}{5}\\
\frac{1}{3} & \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}\\
\hline
 \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}& \frac{1}{7}
\end{array}
\end{pmatrix}.

Vous posez donc :

\left\{
\begin{align*}

C = \begin{pmatrix}
\frac{1}{4}\\
\frac{1}{5}\\
\frac{1}{6}\\
\end{pmatrix}
\\
a = \frac{1}{7}.
\end{align*}
\right.

Ainsi :

H_4 = \begin{pmatrix}

\begin{array}{c|c}
H_3 & C\\
\hline
{}^{t}C & a
\end{array}

\end{pmatrix}.

Déterminez la matrice candidate pour inverser la matrice de Hilbert d’ordre $4$

Tout d’abord, suivant les notations utilisées dans l'article 291, vous calculez :

\begin{align*}

H_3^{-1}C &=  \begin{pmatrix}
9 & -36 & 30\\
-36 & 192 & -180\\
30 & -180 & 180
\end{pmatrix}
\begin{pmatrix}
\frac{1}{4}\\
\frac{1}{5}\\
\frac{1}{6}\\
\end{pmatrix}\\
&=\frac{1}{4}\begin{pmatrix}
9\\
-36\\
30\\
\end{pmatrix}
+
\frac{1}{5}\begin{pmatrix}
-36\\
192\\
-180\\
\end{pmatrix}
+
\frac{1}{6}\begin{pmatrix}
30\\
-180\\
180\\
\end{pmatrix}
\\
&=
\begin{pmatrix}
9/4\\
-9\\
15/2\\
\end{pmatrix}
+
\begin{pmatrix}
-36/5\\
192/5\\
-36\\
\end{pmatrix}
+
\begin{pmatrix}
5\\
-30\\
30\\
\end{pmatrix}
\\
&=
\begin{pmatrix}
45/20\\
-45/5\\
15/2\\
\end{pmatrix}
+
\begin{pmatrix}
-144/20\\
192/5\\
-72/2\\
\end{pmatrix}
+
\begin{pmatrix}
100/20\\
-150/5\\
60/2\\
\end{pmatrix}
\\
&=
\begin{pmatrix}
1/20\\
-3/5\\
3/2\\
\end{pmatrix}.
\end{align*}
\begin{align*}
u &= a - {}^{t}CH_3^{-1}C\\
&= \frac{1}{7}-\begin{pmatrix}
\frac{1}{4} & \frac{1}{5} & \frac{1}{6}
\end{pmatrix}
\begin{pmatrix}
1/20\\
-3/5\\
3/2\\
\end{pmatrix}
\\
&=
\frac{1}{7}-\frac{1}{80}+\frac{3}{25}-\frac{1}{4}.
\end{align*}

Pour ajouter toutes ces fractions, il est possible de calculer le PPCM des quatre dénominateurs. Comme :

\begin{align*}
80 &= 8\times 10\\
&= 16\times 5\\
&=2^4\times 5
\end{align*}

vous déduisez :

\begin{align*}
\mathrm{PPCM}(7, 80, 25, 4) &= 2^4\times 5^2\times 7 \\
&= 80\times 35\\
&= 40 \times 70\\
&=2800.
\end{align*}

Vous obtenez :

\begin{align*}
 u &=\frac{400}{2800}-\frac{35}{2800}+\frac{336}{2800}-\frac{700}{2800}\\
&= \frac{1}{2800}
.\end{align*}

Ainsi :

\boxed{b = \frac{1}{u} = 2800.}

Vous poursuivez avec :

\begin{align*}
D &= -b H_3^{-1}C\\
&=-2800\begin{pmatrix}
1/20\\
-3/5\\
3/2\\
\end{pmatrix}.
\end{align*}

Vous déduisez :

\boxed{D = \begin{pmatrix}
-140\\
 1680\\
- 4200\\
\end{pmatrix}.}

Enfin, vous calculez ce qui suit :

\begin{align*}
K &= H_3^{-1} - (H_3^{-1}C){}^{t}D \\
&= H_3^{-1}- \begin{pmatrix}
1/20\\
-3/5\\
3/2\\
\end{pmatrix}
\begin{pmatrix}
-140 & 1680 & -4200
\end{pmatrix}
\\
&=\begin{pmatrix}
9 & -36 & 30\\
-36 & 192 & -180\\
30 & -180 & 180
\end{pmatrix}
+\begin{pmatrix}
7 & -84 & 210 \\
- 84 & 1008 & -2520\\
210 & -2520 & 6300
\end{pmatrix}.
\end{align*}

D’où :

\boxed{K= \begin{pmatrix}
16 & -120 & 240\\
-120 & 1200&-2700\\
240 & -2700 & 6480
\end{pmatrix}.}

La matrice candidate pour inverser $H_4$ est :

L = \begin{pmatrix}

\begin{array}{c|c}
K & D\\
\hline
{}^{t}D & b
\end{array}

\end{pmatrix} = \begin{pmatrix}
16 & -120 & 240 & -140\\
-120 & 1200&-2700 & 1680\\
240 & -2700 & 6480 & -4200\\
-140 & 1680 & -4200 & 2800
\end{pmatrix}.

Vérifiez que la matrice candidate convient

Calculez la première colonne du produit $H_4L$ :

\begin{align*}
\begin{pmatrix}
1 & \frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}\\
\frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}& \frac{1}{5}\\
\frac{1}{3} & \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}\\
 \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}& \frac{1}{7}
\end{pmatrix}
\begin{pmatrix}
16\\
-120\\
240\\
-140
\end{pmatrix}
&=16\begin{pmatrix}
1\\
\frac{1}{2}\\
\frac{1}{3}\\
\frac{1}{4}
\end{pmatrix}
-120\begin{pmatrix}
\frac{1}{2}\\
\frac{1}{3}\\
\frac{1}{4}\\
\frac{1}{5}
\end{pmatrix}
+240\begin{pmatrix}
\frac{1}{3}\\
\frac{1}{4}\\
\frac{1}{5}\\
\frac{1}{6}
\end{pmatrix}
-140\begin{pmatrix}
\frac{1}{4}\\
\frac{1}{5}\\
\frac{1}{6}\\
\frac{1}{7}
\end{pmatrix}
\\
&=\begin{pmatrix}
16\\
8\\
16/3\\
4
\end{pmatrix}
+
\begin{pmatrix}
-60\\
-40\\
-30\\
-24
\end{pmatrix}
+
\begin{pmatrix}
80\\
60\\
48\\
40
\end{pmatrix}
+
\begin{pmatrix}
-35\\
-28\\
-70/3\\
-20
\end{pmatrix}
\\
&=\begin{pmatrix}
1\\
0\\
-54/3+18\\
0
\end{pmatrix}
\\
&=\begin{pmatrix}
1\\
0\\
0\\
0
\end{pmatrix}.
\end{align*}

Calculez la deuxième colonne du produit $H_4L$ :

\begin{align*}
\begin{pmatrix}
1 & \frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}\\
\frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}& \frac{1}{5}\\
\frac{1}{3} & \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}\\
 \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}& \frac{1}{7}
\end{pmatrix}
\begin{pmatrix}
-120\\1200\\-2700\\1680
\end{pmatrix}
&=-120\begin{pmatrix}
1\\ \frac{1}{2}\\\frac{1}{3}\\\frac{1}{4}
\end{pmatrix}
+1200\begin{pmatrix}
\frac{1}{2}\\\frac{1}{3}\\\frac{1}{4}\\\frac{1}{5}
\end{pmatrix}
-2700\begin{pmatrix}
\frac{1}{3}\\\frac{1}{4}\\\frac{1}{5}\\\frac{1}{6}
\end{pmatrix}
+1680\begin{pmatrix}
\frac{1}{4}\\\frac{1}{5}\\\frac{1}{6}\\\frac{1}{7}
\end{pmatrix}
\\&=\begin{pmatrix}
-120\\ -60 \\-40 \\-30
\end{pmatrix}
+\begin{pmatrix}
600\\400\\300\\240
\end{pmatrix}
+\begin{pmatrix}
-900\\-675\\-540\\-450
\end{pmatrix}
+\begin{pmatrix}
420\\336\\280\\240
\end{pmatrix}
\\
&=\begin{pmatrix}
0\\
1\\
0\\
0
\end{pmatrix}.
\end{align*}

Calculez la troisième colonne du produit $H_4L$ :

\begin{align*}
\begin{pmatrix}
1 & \frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}\\
\frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}& \frac{1}{5}\\
\frac{1}{3} & \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}\\
 \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}& \frac{1}{7}
\end{pmatrix}
\begin{pmatrix}
240\\-2700\\6480\\-4200
\end{pmatrix}
&= 240\begin{pmatrix}
1\\ \frac{1}{2}\\\frac{1}{3}\\\frac{1}{4}
\end{pmatrix}
-2700\begin{pmatrix}
\frac{1}{2}\\\frac{1}{3}\\\frac{1}{4}\\\frac{1}{5}
\end{pmatrix}
+6480\begin{pmatrix}
\frac{1}{3}\\\frac{1}{4}\\\frac{1}{5}\\\frac{1}{6}
\end{pmatrix}
-4200\begin{pmatrix}
\frac{1}{4}\\\frac{1}{5}\\\frac{1}{6}\\\frac{1}{7}
\end{pmatrix}
\\&=
\begin{pmatrix}
240\\120\\80\\60
\end{pmatrix}
+\begin{pmatrix}
-1350\\-900\\-675\\-540
\end{pmatrix}
+\begin{pmatrix}
2160\\ 1620\\1296\\1080
\end{pmatrix}
+\begin{pmatrix}
-1050\\-840\\-700\\-600
\end{pmatrix}
\\
&=\begin{pmatrix}
0\\
0\\
1\\
0
\end{pmatrix}.
\end{align*}

Calculez la quatrième colonne du produit $H_4L$ :

\begin{align*}
\begin{pmatrix}
1 & \frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}\\
\frac{1}{2} & \frac{1}{3} & \frac{1}{4}& \frac{1}{5}\\
\frac{1}{3} & \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}\\
 \frac{1}{4} & \frac{1}{5}& \frac{1}{6}& \frac{1}{7}
\end{pmatrix}
\begin{pmatrix}
-140\\1680\\-4200\\2800
\end{pmatrix}
&= -140\begin{pmatrix}
1\\ \frac{1}{2}\\\frac{1}{3}\\\frac{1}{4}
\end{pmatrix}
+1680\begin{pmatrix}
\frac{1}{2}\\\frac{1}{3}\\\frac{1}{4}\\\frac{1}{5}
\end{pmatrix}
-4200\begin{pmatrix}
\frac{1}{3}\\\frac{1}{4}\\\frac{1}{5}\\\frac{1}{6}
\end{pmatrix}
+2800\begin{pmatrix}
\frac{1}{4}\\\frac{1}{5}\\\frac{1}{6}\\\frac{1}{7}
\end{pmatrix}
\\&=\begin{pmatrix}
-140\\-70\\-140/3\\-35
\end{pmatrix}
+\begin{pmatrix}
840\\560\\420\\336
\end{pmatrix}
+\begin{pmatrix}
-1400\\-1050\\-840\\-700
\end{pmatrix}
+\begin{pmatrix}
700\\560\\1400/3\\400
\end{pmatrix}
\\
&=\begin{pmatrix}
0\\
0\\
1260/3-420\\
1
\end{pmatrix}
\\
&=\begin{pmatrix}
0\\0\\0\\1
\end{pmatrix}.
\end{align*}

Concluez

D’après les calculs effectués, si vous notez $I_4$ la matrice identité d’ordre $4$ :

H_4L = I_4.

En transposant cette égalité, vous obtenez :

{}^{t}L{}^{t}H_4 = I_4.

Or, les matrices $L$ et $H_4$ sont symétriques donc ${}^{t}L = L$ et ${}^{t}H_4 = H_4$ d’où finalement :

H_4L = LH_4 = I_4.

Ce résultat montre que la matrice $H_4$ est inversible et que son inverse est la matrice $L.$

En définitive :

\boxed{H_4^{-1} = \begin{pmatrix}
16 & -120 & 240 & -140\\
-120 & 1200&-2700 & 1680\\
240 & -2700 & 6480 & -4200\\
-140 & 1680 & -4200 & 2800
\end{pmatrix}.}

Prolongement

Il rappelé que pour tout entier $n$ supérieur ou égal à $2$, la matrice de Hilbert d’ordre $n$ est la matrice réelle carrée notée $H_n$ qui est définie par :

\forall (i,j)\in\llbracket1, n\rrbracket, (H_n)_{i,j} = \frac{1}{i+j-1}.

Pourriez-vous démontrer que, pour tout entier $n$ supérieur ou égal à $2$, la matrice $H_n$ est inversible et que son inverse $H_n^{-1}$ est à coefficients entiers ?

Partagez maintenant !

Aidez vos amis à découvrir cet article et à mieux comprendre le sujet.

Aidez-moi sur Facebook !

Vous appréciez cet article et souhaitez témoigner du temps que j'y ai passé pour le mettre en œuvre. C'est rapide à faire pour vous et c'est important pour moi, déposez un j'aime sur ma page Facebook. Je vous en remercie par avance.

Lisez d'autres articles !

Parcourez tous les articles qui ont été rédigés. Vous en trouverez sûrement un qui vous plaira !